Chúng ta sẽ tiến hành tìm hiểu giao diện và quy trình sử dụng các công cụ trong SMARTPLS 3 nhằm xây dựng mô hình đường dẫn phục vụ phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM). Phần mềm SMARTPLS được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu định lượng thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và quản trị kinh doanh nhờ khả năng xử lý hiệu quả các mô hình phức tạp với cỡ mẫu vừa và nhỏ, đồng thời không yêu cầu nghiêm ngặt về phân phối chuẩn của dữ liệu.
1. Nhập dữ liệu vào phần mềm SMARTPLS 3
Để tải và kích hoạt phiên bản dùng thử đầy đủ chức năng của SMARTPLS, người dùng có thể tham khảo các hướng dẫn chi tiết trong tài liệu tương ứng.
SMARTPLS không hỗ trợ nhập liệu trực tiếp trên giao diện phần mềm, mà yêu cầu người dùng nhập dữ liệu thông qua tệp có định dạng .csv hoặc .txt. Trong thực tiễn nghiên cứu, định dạng .csv được ưu tiên sử dụng do tính tương thích cao, dễ kiểm soát và thuận tiện trong quản lý dữ liệu.
VIDEO HƯỚNG DẪN
Sau khi hoàn tất quá trình khảo sát, dữ liệu cần được nhập và làm sạch trên Excel nhằm đảm bảo loại bỏ các quan sát không hợp lệ, kiểm tra giá trị thiếu và mã hóa biến phù hợp. Sau đó, tệp dữ liệu được lưu dưới định dạng .csv (người dùng có thể tham khảo hướng dẫn lưu tệp .csv trên Excel thông qua các nguồn tra cứu). Trường hợp dữ liệu được xử lý và làm sạch bằng SPSS, có thể xuất trực tiếp sang định dạng .csv bằng thao tác File > Export > CSV Data.
Tương tự như nhiều phần mềm thống kê khác, SMARTPLS yêu cầu dữ liệu đầu vào phải tuân thủ chuẩn trình bày thống nhất về tên biến và giá trị quan sát. Do đó, tệp .csv sử dụng để nhập vào SMARTPLS cần được cấu trúc theo quy ước sau:
– Hàng đầu tiên của tệp .csv là danh sách tên các biến quan sát, được đặt tên ngắn gọn, không chứa ký tự đặc biệt hoặc khoảng trắng không cần thiết.
– Từ hàng thứ hai trở đi là dữ liệu của từng bảng trả lời khảo sát; mỗi hàng tương ứng với một đơn vị quan sát hoặc một đáp viên trong mẫu nghiên cứu.
2. Quy trình thực hiện phân tích trên phần mềm SmartPLS 3
Để tiến hành phân tích bằng SmartPLS 3, trước hết cần xây dựng sơ đồ mô hình nghiên cứu (path model) trên giao diện phần mềm. Nhằm minh họa quy trình thiết lập mô hình cấu trúc tuyến tính theo phương pháp PLS-SEM, nội dung dưới đây sử dụng một bộ dữ liệu giả định với cấu trúc nghiên cứu cụ thể.
Trong mô hình này, mỗi biến tiềm ẩn được đo lường thông qua các biến quan sát như sau:
– Tiền lương (TL) được đo lường bởi bốn biến quan sát: TL1, TL2, TL3, TL4.
– Tính chất công việc (CV) được đo lường bởi năm biến quan sát: CV1, CV2, CV3, CV4, CV5.
– Điều kiện làm việc (DK) được đo lường bởi bốn biến quan sát: DK1, DK2, DK3, DK4.
– Hài lòng công việc (HL) được đo lường bởi một biến quan sát duy nhất: HL1.
– Gắn bó công ty (GB) được đo lường bởi ba biến quan sát: GB1, GB2, GB3.
Bước 1: Tạo dự án
Khởi động phần mềm SmartPLS 3, lựa chọn chức năng New Project và đặt tên cho dự án nghiên cứu. Ví dụ, có thể đặt tên dự án là “200 – SMARTPLS”. Việc đặt tên dự án mang tính quản lý dữ liệu, không bắt buộc trùng với tên tập tin dữ liệu sử dụng trong phân tích.
Bước 2: Nhập dữ liệu vào phần mềm
Để đưa dữ liệu vào phần mềm, nhấp đúp chuột vào dòng “Double-click to import data!”.
Hộp thoại lựa chọn tệp dữ liệu sẽ xuất hiện, cho phép truy cập đến thư mục lưu trữ file dữ liệu định dạng .csv. Sau khi chọn đúng tập tin (ví dụ: “200 – SMARTPLS.csv”), nhấn Open để hoàn tất quá trình nhập dữ liệu.
Khi dữ liệu được tải thành công, giao diện phần mềm hiển thị ba khu vực chính: (1) khu vực diagram dùng để xây dựng mô hình đường dẫn; (2) danh sách dữ liệu đã nhập; và (3) bảng thông tin mô tả dữ liệu ở phía bên phải. Bảng thông tin này cung cấp các chỉ số cơ bản như kích thước mẫu, số lượng biến quan sát, số giá trị khuyết, cùng các thống kê mô tả bao gồm giá trị trung bình, trung vị, giá trị nhỏ nhất, lớn nhất và độ lệch chuẩn. Các thông tin này giúp nhà nghiên cứu đánh giá sơ bộ chất lượng và đặc điểm của bộ dữ liệu trước khi tiến hành ước lượng mô hình.
Bước 3: Mở giao diện xây dựng mô hình
Nhấp đúp chuột vào mục diagram của dự án (ví dụ: “200 – SMARTPLS”) để mở không gian làm việc và tiến hành vẽ mô hình cấu trúc. Một tab trống sẽ xuất hiện, cho phép người dùng thao tác các công cụ thiết kế mô hình.
Thanh công cụ hỗ trợ bao gồm các chức năng cơ bản như:
– Hoàn tác thao tác trước (Undo),
– Khôi phục thao tác (Redo),
– Thu nhỏ hoặc phóng to giao diện (Zoom Out, Zoom In),
– Công cụ chọn đối tượng (Select),
– Công cụ vẽ biến tiềm ẩn (Latent Variable)
– Công cụ kết nối các biến bằng mũi tên (Connect).
Bước 4: Thiết lập các biến tiềm ẩn
Trước hết, tiến hành xây dựng các biến tiềm ẩn trong mô hình cấu trúc. Căn cứ vào mô hình nghiên cứu đề xuất ban đầu, xác định có 5 biến tiềm ẩn cần được đưa vào sơ đồ đường dẫn. Trên thanh công cụ của phần mềm SmartPLS, lựa chọn chức năng Latent Variable, sau đó nhấp chuột vào vùng làm việc trống tương ứng 5 lần để tạo 5 biến tiềm ẩn.
Trong quá trình thao tác, nếu số lượng biến tiềm ẩn được tạo ra vượt quá dự kiến và cần loại bỏ, cần chuyển về công cụ Select để kích hoạt chế độ lựa chọn đối tượng. Tiếp theo, nhấp chọn biến cần xóa và thực hiện lệnh Delete bằng cách nhấp chuột phải chọn Delete hoặc sử dụng phím Delete trên bàn phím.
Sau khi hoàn tất việc vẽ các biến tiềm ẩn, tiếp tục sử dụng công cụ Select để đưa phần mềm về trạng thái thao tác mặc định. Việc đặt tên cho các biến được thực hiện bằng cách nhấp chuột phải vào từng biến, chọn lệnh Rename và nhập tên biến phù hợp. Cần lưu ý rằng tên biến tiềm ẩn trong mô hình không được trùng với tên biến quan sát đã tồn tại trong bộ dữ liệu đầu vào nhằm tránh xung đột dữ liệu khi xử lý. Chẳng hạn, nếu trong tập dữ liệu đã có một biến mang ký hiệu TL, thì trong sơ đồ mô hình không được tiếp tục sử dụng ký hiệu TL cho biến tiềm ẩn. Sau khi hoàn tất thao tác đổi tên, mô hình sẽ hiển thị các biến với tên đã được thiết lập.
Để điều chỉnh hình thức trình bày, sử dụng công cụ Select kết hợp với bảng Properties ở phía bên phải giao diện nhằm thay đổi màu sắc, kích thước chữ và căn chỉnh vị trí của các biến tiềm ẩn. Đối với thao tác căn chỉnh theo chiều dọc, tiến hành quét chọn đồng thời 3 biến TL, CV và DK, bảo đảm mỗi biến được bao quanh bởi khung vuông thể hiện trạng thái đã chọn. Sau đó, lựa chọn biểu tượng căn lề trái hoặc căn lề phải để sắp xếp thẳng hàng. Trong nhóm các biến được chọn, biến có đường viền đậm hơn sẽ đóng vai trò làm chuẩn căn chỉnh. Nếu cần thay đổi biến chuẩn, chỉ cần nhấp chọn vào biến mong muốn cho đến khi xuất hiện viền đậm.
Tương tự, thực hiện thao tác quét chọn 3 biến CV, HL và GB để căn chỉnh theo chiều ngang. Sau khi hoàn tất các bước căn chỉnh, sơ đồ mô hình sẽ đạt được bố cục trực quan, cân đối và đảm bảo tính hệ thống trong trình bày mô hình nghiên cứu.
Bước 5: Thiết lập mối quan hệ giữa các biến tiềm ẩn
Sử dụng công cụ Connect để vẽ các mũi tên thể hiện mối quan hệ nhân quả giữa các biến theo giả thuyết nghiên cứu. Thao tác được thực hiện bằng cách chọn biến độc lập (điểm xuất phát mũi tên) và sau đó chọn biến phụ thuộc (điểm kết thúc mũi tên). Ví dụ, để thiết lập mối quan hệ từ Tiền lương đến Hài lòng công việc, chọn TL trước và HL sau.
Bước 6: Gán biến quan sát cho các biến tiềm ẩn
Tại mục Indicators, tiến hành lựa chọn các biến quan sát và thực hiện thao tác kéo thả vào biến tiềm ẩn tương ứng trong sơ đồ mô hình. Để chọn đồng thời nhiều biến quan sát liên tiếp, chẳng hạn từ TL1 đến TL4, người dùng nhấp chuột vào TL1, giữ phím Shift và tiếp tục nhấp vào TL4. Sau đó, thực hiện kéo thả toàn bộ nhóm biến TL1–TL4 vào biến tiềm ẩn TL trên diagram.
Cần lưu ý rằng, trong trường hợp trước đó đã tiến hành kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA trên SPSS, những biến quan sát không đạt tiêu chuẩn về độ tin cậy hoặc giá trị hội tụ cần được loại bỏ. Theo thông lệ nghiên cứu, các biến có hệ số tương quan biến – tổng thấp, hệ số tải nhân tố không đạt ngưỡng chấp nhận hoặc làm giảm độ tin cậy thang đo sẽ không được đưa vào mô hình cấu trúc tuyến tính nhằm bảo đảm tính phù hợp và độ tin cậy của mô hình đo lường.
Thực hiện thao tác tương tự đối với các biến tiềm ẩn còn lại cho đến khi hoàn tất việc gán toàn bộ biến quan sát. Kết quả ban đầu sẽ hiển thị đầy đủ các biến trong sơ đồ, tuy nhiên cách bố trí có thể chưa hợp lý do hiện tượng chồng lấp giữa các biến. Để điều chỉnh, sử dụng chức năng Align ở thanh công cụ bên phải nhằm sắp xếp lại vị trí các biến quan sát. Ví dụ, nếu muốn thay đổi hướng hiển thị của biến quan sát HL1 thuộc biến tiềm ẩn HL từ hướng ngang sang hướng lên trên, trước tiên chọn biến tiềm ẩn HL, sau đó nhấp vào biểu tượng định hướng tương ứng trong mục Align. Thao tác này được thực hiện tương tự đối với các biến khác như GB.
Bên cạnh đó, có thể sử dụng công cụ Select để di chuyển các biến tiềm ẩn TL và DK ra xa biến CV khi các nhóm biến quan sát đang bị chồng lấp. Trong quá trình di chuyển, người dùng có thể giữ phím Shift kết hợp kéo chuột để đảm bảo các biến được căn chỉnh thẳng hàng, góp phần tăng tính trực quan và khoa học của sơ đồ mô hình.
Khi mô hình cấu trúc được thiết lập chính xác, nếu giữ nguyên cài đặt mặc định của phần mềm, các biến tiềm ẩn sẽ hiển thị màu xanh dương, các mũi tên thể hiện mối quan hệ tác động có màu đen và các biến quan sát có màu vàng. Trường hợp màu sắc hiển thị không đúng theo mặc định sau khi hoàn tất thao tác, cần rà soát lại quy trình thực hiện để bảo đảm mô hình được thiết lập đúng kỹ thuật.
Như vậy, quy trình xây dựng mô hình cấu trúc trên SMARTPLS đã hoàn tất. Sau khi hoàn thiện sơ đồ đường dẫn, bước tiếp theo là tiến hành ước lượng mô hình để đánh giá độ phù hợp và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu thông qua các chỉ số thống kê đặc trưng của phương pháp PLS-SEM. Các bạn có thể tham khảo tiếp nội dung tại bài viết Cách chạy phân tích mô hình ước lượng trên SMARTPLS.
