Trong phần mềm AMOS, các hệ số ràng buộc (constraint) có vai trò then chốt trong việc đảm bảo tính xác định của mô hình phương trình cấu trúc (SEM), còn được gọi là điều kiện identified. Một mô hình không thỏa mãn điều kiện xác định sẽ không thể tiến hành ước lượng tham số, do đó không thể thực hiện phân tích và đánh giá các kết quả của mô hình.
Tính xác định của một mô hình trong AMOS chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, trong đó việc khai báo chính xác các hệ số ràng buộc là một yếu tố quan trọng. Phần này tập trung trình bày chi tiết các vị trí trong mô hình SEM (bao gồm cả CFA và SEM) bắt buộc phải gán hệ số ràng buộc bằng 1 để mô hình có thể được xác định.
1. Hệ số ràng buộc trong một cấu trúc của AMOS
1.1 Cấu trúc có từ hai biến quan sát trở lên
Một cấu trúc (construct) trong mô hình SEM bao gồm một biến tiềm ẩn (latent variable) và các biến quan sát (observed variables) đại diện cho biến tiềm ẩn đó.
Trong ví dụ minh họa, mô hình bao gồm hai cấu trúc là CD và TV. Đối với bất kỳ cấu trúc nào có từ hai biến quan sát trở lên, việc khai báo hệ số ràng buộc được thực hiện theo các nguyên tắc sau:
Vị trí 1: Tất cả các hệ số hồi quy (regression weight) của các mũi tên đi từ sai số đo lường đến các biến quan sát đều được cố định bằng giá trị 1 nhằm xác định thang đo của sai số.
Vị trí 2: Hệ số hồi quy của một trong các mũi tên nối từ biến tiềm ẩn đến các biến quan sát phải được gán giá trị 1 để thiết lập thang đo cho biến tiềm ẩn. Việc lựa chọn biến quan sát nào để gán hệ số ràng buộc bằng 1 không làm thay đổi ý nghĩa hay kết quả tổng thể của mô hình, mà chỉ mang tính kỹ thuật nhằm đảm bảo điều kiện xác định.
Quy trình khai báo hệ số hồi quy trong AMOS được thực hiện theo các bước sau:
B1: Nhấp đúp chuột vào mũi tên cần khai báo để mở cửa sổ Object Properties,
B2: Chuyển sang thẻ Parameters,
B3: Nhập giá trị 1 vào ô Regression weight,
B4: Sau đó đóng cửa sổ bằng cách nhấn nút X ở góc trên bên phải.
1.2 Cấu trúc mô hình chỉ có một biến quan sát
Sơ đồ minh họa bên dưới trình bày cấu trúc mô hình BT trong trường hợp chỉ bao gồm một biến quan sát. Đối với mô hình chỉ có một biến quan sát, việc khai báo các tham số trong AMOS được thực hiện theo các nguyên tắc sau.
Thiết lập hệ số ràng buộc trong phần mềm AMOS được xác định tại ba vị trí.
- Thứ nhất, hệ số Regression weight của mũi tên hướng từ sai số đo lường đến biến quan sát được cố định bằng giá trị 1 nhằm chuẩn hóa thang đo.
- Thứ hai, hệ số Regression weight của mũi tên nối từ biến tiềm ẩn cấp trên đến biến quan sát được gán giá trị 1 để xác định thang đo cho biến tiềm ẩn.
- Thứ ba, phương sai của sai số đo lường được cố định bằng 0, trong ví dụ minh họa là sai số e21, nhằm đảm bảo điều kiện xác định của mô hình.
Quy trình khai báo Regression weight được thực hiện tương tự như trong trường hợp cấu trúc một biến quan sát trước đó. Riêng đối với việc khai báo phương sai của sai số, các bước thao tác cụ thể được tiến hành như sau.
Bước thứ nhất, nhấp đúp chuột vào ký hiệu sai số trong sơ đồ mô hình.
Bước thứ hai, chuyển sang thẻ Parameters trong hộp thoại thuộc tính.
Bước thứ ba, nhập giá trị 0 vào trường Variance.
Bước cuối cùng, nhấn nút X ở góc trên bên phải để đóng cửa sổ và hoàn tất thao tác.
2. Hệ số ràng buộc đối với phần dư của biến phụ thuộc
Trong mô hình phương trình cấu trúc (SEM) được triển khai trên phần mềm AMOS, mọi biến đóng vai trò biến phụ thuộc đều đi kèm với một thành phần sai số hay phần dư. Trong sơ đồ minh họa, biến Y được xác định là biến phụ thuộc vì chịu sự tác động trực tiếp từ hai biến độc lập là X1 và X2. Do đó, biến Y cần được gán một phần dư, ký hiệu trong trường hợp này là e11.
Biến trung gian đồng thời đảm nhiệm vai trò của biến độc lập và biến phụ thuộc trong mô hình, vì vậy về mặt cấu trúc, biến này vẫn được xem là một biến phụ thuộc. Khi thể hiện trên sơ đồ SEM, các biến trung gian cũng được gán phần dư tương ứng.
Đối với các biến có chức năng phụ thuộc, việc khai báo hệ số ràng buộc được thực hiện theo nguyên tắc sau:
Vị trí: Giá trị regression weight của mũi tên đi từ phần dư đến biến tiềm ẩn phụ thuộc được cố định bằng 1 nhằm đảm bảo điều kiện nhận dạng của mô hình.
3. Hệ số ràng buộc cho cấu trúc bậc hai trong AMOS
Trong sơ đồ minh họa, biến MKT được xác định là biến tiềm ẩn bậc hai, được đo lường thông qua bốn biến tiềm ẩn bậc một gồm PP, GC, SP và KM.
Đối với biến tiềm ẩn bậc hai, việc thiết lập hệ số ràng buộc được thực hiện theo nguyên tắc sau:
Vị trí: Giá trị regression weight của một trong các mũi tên nối từ biến tiềm ẩn bậc hai đến một biến tiềm ẩn bậc một được cố định bằng 1. Việc lựa chọn biến tiềm ẩn bậc một nào để gán hệ số ràng buộc không ảnh hưởng đến kết quả ước lượng tổng thể của mô hình, mà chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật nhằm đảm bảo mô hình được xác định.
