Giá trị phân biệt (discriminant validity) được hiểu là mức độ mà một khái niệm nghiên cứu thực sự khác biệt với các khái niệm khác trong cùng mô hình, dựa trên các tiêu chuẩn kiểm định thực nghiệm. Theo quan điểm phương pháp luận trong nghiên cứu định lượng, việc đánh giá giá trị phân biệt nhằm chứng minh rằng mỗi cấu trúc tiềm ẩn đại diện cho một hiện tượng riêng biệt và không trùng lặp về mặt nội hàm với các cấu trúc khác. Khi giá trị phân biệt được đảm bảo, các biến quan sát của một khái niệm sẽ có mức độ liên hệ cao với chính khái niệm đó và mức độ liên hệ thấp hơn đáng kể với các khái niệm còn lại trong mô hình.
1. Hệ số tải chéo Cross-loading trong SmartPLS là gì?
Hệ số tải chéo Cross-loading là hệ số tương quan giữa một biến quan sát và các nhân tố khác ngoài nhân tố mà biến đó được giả định đại diện. Nói cách khác, chỉ số này phản ánh mức độ mà một biến quan sát có khả năng giải thích các cấu trúc tiềm ẩn không phải là cấu trúc gốc của nó. Về mặt nguyên tắc, để đảm bảo giá trị phân biệt, hệ số tải của biến quan sát lên nhân tố mẹ cần cao hơn đáng kể so với các hệ số tải của biến đó lên những nhân tố khác.
Trong bảng Cross-loadings của SmartPLS thường tồn tại hai nhóm giá trị.
– Nhóm thứ nhất là hệ số tải ngoài (outer loading), thể hiện mức độ liên hệ giữa biến quan sát và nhân tố mẹ của nó.
– Nhóm thứ hai là các hệ số tải chéo (cross-loading), thể hiện mức độ liên hệ giữa biến quan sát và các nhân tố khác trong mô hình.
Cụ thể, xét ví dụ trong bảng, biến CV1 có hệ số tải lên nhân tố mẹ CV là 0.817; đây được xem là hệ số tải ngoài và phản ánh mức độ đại diện tốt của biến CV1 đối với cấu trúc CV. Đồng thời, biến CV1 có hệ số tải lên các nhân tố DK, GV và TL lần lượt là 0.240, 0.425 và 0.148. Các giá trị này được gọi là hệ số tải chéo. Khi hệ số tải ngoài lớn hơn rõ rệt so với tất cả các hệ số tải chéo tương ứng, có thể kết luận rằng biến quan sát đạt yêu cầu về giá trị phân biệt trong mô hình đo lường.
2. Đánh giá giá trị phân biệt thông qua hệ số tải chéo trong SmartPLS
Một trong những phương pháp truyền thống nhằm kiểm định giá trị phân biệt của thang đo là dựa trên hệ số tải chéo của các biến quan sát trong mô hình PLS-SEM. Theo tiêu chí này, hệ số tải ngoài của mỗi biến quan sát trên nhân tố mà nó đại diện cần phải lớn hơn tất cả các hệ số tải của chính biến đó trên các nhân tố khác. Điều kiện này bảo đảm rằng biến quan sát phản ánh tốt nhất cấu trúc khái niệm mà nó được thiết kế để đo lường, đồng thời hạn chế hiện tượng chồng lấn nội dung giữa các biến tiềm ẩn.
Xem xét bảng hệ số tải chéo được xuất từ phần mềm SmartPLS. Mô hình nghiên cứu bao gồm bốn biến tiềm ẩn: CV với 2 biến quan sát, DK với 3 biến quan sát, GB với 3 biến quan sát và TL với 4 biến quan sát.
Kết quả cho thấy phần lớn các biến quan sát đều thỏa mãn yêu cầu về giá trị phân biệt khi hệ số tải ngoài của chúng cao hơn so với các hệ số tải chéo tương ứng. Tuy nhiên, biến TL4 không đáp ứng tiêu chí này. Cụ thể, TL4 thuộc biến tiềm ẩn TL nhưng lại có hệ số tải trên nhân tố GB đạt 0.709, trong khi hệ số tải ngoài trên TL chỉ đạt 0.415. Điều này hàm ý rằng TL4 phản ánh nội dung của nhân tố GB mạnh hơn so với nhân tố TL, qua đó vi phạm yêu cầu về giá trị phân biệt trong mô hình đo lường.
Trong trường hợp một biến quan sát không đảm bảo giá trị phân biệt theo bảng hệ số tải chéo, nhà nghiên cứu nên cân nhắc loại bỏ biến đó khỏi mô hình và tiến hành ước lượng lại để đánh giá lại độ phù hợp của mô hình đo lường.
Tuy nhiên, trước khi quyết định loại bỏ, cần xem xét lại cơ sở lý thuyết và nội dung đo lường của biến TL4. Nếu kết quả phân tích và lập luận lý thuyết cho thấy TL4 có sự phù hợp cao hơn với nhân tố GB, nhà nghiên cứu có thể điều chỉnh cấu trúc thang đo bằng cách chuyển TL4 sang làm biến quan sát của GB thay vì TL, đồng thời thực hiện lại các bước kiểm định nhằm bảo đảm tính hợp lệ và độ tin cậy của mô hình sau điều chỉnh.
